หนังตะลุง คืออะไร? ประวัติความเป็นมาและลักษณะการแสดงหนังตะลุงภาคใต้

หนังตะลุง คืออะไร หลายคนอาจเคยได้ยินชื่อแต่ยังไม่เคยรู้จักจริง ๆ หนังตะลุงคือศิลปะการแสดงเงาพื้นบ้านอันเป็นเอกลักษณ์ของภาคใต้ที่สืบทอดกันมานานหลายชั่วอายุคน บทความนี้จะพาไปทำความเข้าใจประวัติความเป็นมาและลักษณะการแสดงหนังตะลุงภาคใต้ ตั้งแต่ที่มาของชื่อ โรงหนัง เครื่องดนตรี ตัวละคร ไปจนถึงขั้นตอนการแสดงอย่างครบถ้วน

หนังตะลุง คืออะไร

หนังตะลุงคือศิลปะการแสดงประจำท้องถิ่นของภาคใต้ เป็นการเล่าเรื่องราวที่ผูกร้อยเป็นนิยายผ่านรูปหนังที่ทำจากหนังวัวหรือหนังควาย นำมาแกะสลักและลงสีอย่างประณีต เมื่อเชิดอยู่หลังจอผ้าขาวที่มีแสงส่องจากด้านหลัง ผู้ชมจะเห็นเป็นเงารูปหนังเคลื่อนไหวบนจอ

หัวใจของการแสดงคือ “นายหนัง” ผู้ทำหน้าที่ร้องกลอนหรือ “ว่าบท” พากย์บทสนทนา และเชิดรูปหนังด้วยตนเองทั้งหมด โดยมีลูกคู่เล่นเครื่องดนตรีประกอบ หนังตะลุงนิยมแสดงในงานบุญ งานวัด งานศพ และงานเฉลิมฉลองต่าง ๆ โดยเฉพาะในจังหวัดนครศรีธรรมราช สงขลา พัทลุง ตรัง และชุมพร

นอกจากหนังตะลุงแล้ว ภาคใต้ยังมีศิลปะการแสดงพื้นบ้านอันทรงคุณค่าอีกแขนงหนึ่ง คือ โนราชาตรี ซึ่งแบ่งปันรากฐานทางความเชื่อและขนบธรรมเนียมการแสดงร่วมกันหลายประการ

อ้างอิง: วิกิพีเดีย และงานวิจัย ดนตรีหนังตะลุง: ปรากฏการณ์ที่เปลี่ยนแปลง ของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม

ประวัติความเป็นมาของหนังตะลุง

แม้จะยังไม่มีหลักฐานยืนยันแน่ชัดว่าหนังตะลุงเกิดขึ้นเมื่อใดและที่จังหวัดใดก่อนกัน แต่นักวิชาการมีข้อสันนิษฐานที่น่าสนใจหลายประการ ทั้งเรื่องที่มาของชื่อและวิวัฒนาการของรูปแบบการแสดง

ที่มาของชื่อ “ตะลุง”

ข้อสันนิษฐานที่ได้รับความนิยมมากที่สุดคือ คำว่า “ตะลุง” มาจากชื่อเมืองตะลุงหรือเมืองลุง ซึ่งเป็นชื่อเดิมของจังหวัดพัทลุงตามที่ปรากฏในพงศาวดารเมืองพัทลุง มีบันทึกว่าหนังจากภาคใต้เข้าไปแสดงในกรุงเทพฯ ครั้งแรกในสมัยรัชกาลที่ 3 โดยพระยาพัทลุง (เผือก) นำคณะไปเล่นที่แถวนางเลิ้ง คนกรุงจึงเรียกว่า “หนังพัทลุง” ก่อนเสียงจะเพี้ยนกลายเป็น “หนังตะลุง” ในที่สุด

อีกข้อสันนิษฐานหนึ่งมาจากงานวิจัยของชวน เพชรแก้ว ที่เสนอว่าคำว่าตะลุงอาจเพี้ยนมาจากคำว่า “โตลุงกุ” ในภาษาทมิฬ ซึ่งคำว่า “โตล” แปลว่าหนังสัตว์ นอกจากนี้คำว่า “ดาลัง” (dalang) ในภาษาชวาและมาเลย์ยังหมายถึงผู้เชิดรูปหุ่นหนัง ซึ่งสอดคล้องกับลักษณะการแสดงพอดี

วิวัฒนาการจากหนังใหญ่และหนังชวา

นักวิชาการเชื่อว่าหนังตะลุงเลียนแบบมาจากหนังใหญ่ของภาคกลาง โดยย่อขนาดรูปหนังให้เล็กลง เปลี่ยนบทพากย์เป็นภาษาถิ่นใต้ และเปลี่ยนเครื่องดนตรีจากพิณพาทย์ตะโพนมาเป็นทับ กลอง ฉิ่ง และโหม่งซึ่งมีอยู่เดิมในภาคใต้ ในยุคแรกหนังตะลุงแสดงเรื่องรามเกียรติ์เช่นเดียวกับหนังใหญ่และการแสดงชั้นสูงอย่างโขน ก่อนจะขยายไปสู่วรรณคดีและนิทานเรื่องอื่น ๆ

ต่อมาหนังตะลุงได้รับอิทธิพลจากหนังชวาหรือวาหยังกูลิทเข้ามาผสมผสาน จึงเกิดวิวัฒนาการสำคัญคือรูปหนังที่ขยับมือและปากได้ ต่างจากรูปหนังใหญ่ที่เป็นแผ่นเดียวทั้งตัว ส่วนช่วงเวลาที่หนังตะลุงถือกำเนิด นักวิชาการสันนิษฐานว่าน่าจะเป็นช่วงต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เพราะบทพากย์นิยมแต่งเป็นกลอนแปดซึ่งเพิ่งแพร่หลายในสมัยนั้น

อ้างอิง: วิกิพีเดีย และงานวิจัย ดนตรีหนังตะลุง: ปรากฏการณ์ที่เปลี่ยนแปลง ของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม

ลักษณะการแสดงหนังตะลุงภาคใต้

การแสดงหนังตะลุงแต่ละครั้งประกอบด้วยองค์ประกอบที่ลงตัวทั้งโรงหนัง ผู้แสดง เครื่องดนตรี และลำดับขั้นตอนที่ทุกคณะปฏิบัติเหมือนกันจนกลายเป็นธรรมเนียม รายละเอียดแต่ละส่วนมีดังนี้

โรงหนังและจอหนัง

สมัยก่อนโรงหนังตะลุงมักปลูกเป็นโรงชั่วคราวยกพื้นสูง 4 เสา ด้านหน้าขึงผ้าขาวบางเป็นจอ ส่วนแสงสว่างใช้ตะเกียงน้ำมันไขสัตว์หรือตะเกียงเจ้าพายุ ปัจจุบันเปลี่ยนมาใช้โครงเหล็กและหลอดไฟฟ้าแขวนไว้หลังจอ ภายในโรงมีหยวกกล้วยวางชิดจอสำหรับปักรูปหนัง และนายหนังจะนั่งเชิดอยู่หลังจอตลอดการแสดง

นายหนังและคณะลูกคู่

นายหนังคือบุคคลที่สำคัญที่สุดของคณะ ทำหน้าที่ร้องกลอน บรรยาย เจรจา และเชิดรูปหนังด้วยตนเอง สมัยก่อนคณะหนึ่งใช้คนประมาณ 8–9 คน ส่วนปัจจุบันเหลือนายหนังเพียงคนเดียวพากย์และเชิดเบ็ดเสร็จ ที่เหลือคือ “ลูกคู่” หรือนักดนตรีประมาณ 5–8 คน คอยประโคมเครื่องดนตรีให้เข้ากับอารมณ์ของเรื่อง

เครื่องดนตรีประกอบการแสดง

เครื่องดนตรีของหนังตะลุงมีลักษณะเรียบง่าย ชาวบ้านในท้องถิ่นประดิษฐ์ขึ้นเองได้ แต่ละชิ้นมีหน้าที่ชัดเจนดังตารางต่อไปนี้

ในบรรดาเครื่องดนตรีทั้งหมด ทับถือเป็นชิ้นที่สำคัญที่สุด เพลงทับที่นิยมเล่นมีถึง 12 เพลง เช่น เพลงเดิน เพลงยกพล และเพลงกลับวัง นักดนตรีที่ตีทับได้ครบทั้ง 12 เพลงจะได้รับยกย่องว่าเป็น “มือทับ” อันเป็นคำเรียกผู้เล่นทับมือฉมังของวงการ

ลำดับขั้นตอนการแสดง

หนังตะลุงทุกคณะมีลำดับขั้นตอนการแสดงเหมือนกันจนถือเป็นธรรมเนียมนิยม ตั้งแต่เริ่มเตรียมงานจนถึงเปิดเรื่อง ดังนี้

1. ตั้งเครื่อง ประโคมดนตรีหนึ่งเพลงเพื่อบอกชาวบ้านว่าคืนนี้มีการแสดง
2. แตกแผงหรือแก้แผง นำรูปหนังออกจากแผงมาจัดเตรียมตามลำดับ
3. เบิกโรง ประกอบพิธีกรรมไหว้ครูก่อนเริ่มแสดง
4. ลงโรง เริ่มตีเครื่องดนตรีเรียกผู้ชมตั้งแต่ช่วงหัวค่ำ
5. ออกฤาษี เชิดรูปครูอันศักดิ์สิทธิ์เพื่อป้องปัดภยันตราย
6. ออกรูปพระอิศวรหรือรูปโค รูปศักดิ์สิทธิ์ซึ่งเป็นเทพเจ้าแห่งความบันเทิง
7. ออกรูปหน้าบท รูปชายหนุ่มแต่งกายแบบโอรสเจ้าเมือง เสมือนตัวแทนของนายหนัง
8. ออกรูปบอกเรื่อง แจ้งให้ผู้ชมทราบว่าคืนนั้นจะแสดงเรื่องใด
9. ขับร้องบทเกี้ยวจอ บทกลอนเปิดเรื่องเพื่อเรียกความสนใจของผู้ชม
10. ตั้งนามเมือง ออกรูปเจ้าเมืองและนางเมือง เริ่มเข้าสู่เนื้อเรื่องอย่างเป็นทางการ

ขั้นตอนเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าการแสดงหนังตะลุงไม่ได้เป็นเพียงความบันเทิง แต่ยังผูกโยงกับความเชื่อและพิธีกรรมของชาวใต้อย่างลึกซึ้ง

อ้างอิง: วิกิพีเดีย และงานวิจัย ดนตรีหนังตะลุง: ปรากฏการณ์ที่เปลี่ยนแปลง ของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม

รูปหนังและตัวละครของหนังตะลุง

รูปหนังตะลุงแต่ละตัวเป็นผลงานหัตถศิลป์ที่ต้องใช้ความประณีตสูง และตัวละครแต่ละกลุ่มก็มีบทบาทและขนบการใช้งานที่แตกต่างกันชัดเจน

การสร้างรูปหนัง

ช่างนิยมใช้หนังวัวและหนังควายเพราะเหนียวทนทานและโปร่งแสงเมื่อฟอกแล้ว ขั้นตอนเริ่มจากแช่หนังให้คืนสภาพ ขูดให้บางใส ขึงกับกรอบให้ตึง ร่างภาพ แกะฉลุลวดลาย แล้วลงสีโปร่งแสงเพื่อให้สีสันสวยงามเมื่อฉายขึ้นจอ รูปหนังตะลุงจึงมีขนาดเล็กกว่ารูปหนังใหญ่มาก และขยับมือหรือปากได้เหมือนมีชีวิต

ศิลปะการเชิดหุ่นของไทยยังมีอีกหลายแขนงที่น่าสนใจ เช่น หุ่นกระบอกไทย ซึ่งใช้คนเชิดหุ่นไม้แสดงกลางแจ้ง ต่างจากหนังตะลุงที่แสดงผ่านเงาบนจอผ้า

กลุ่มตัวละครหลัก

รูปหนังตะลุงแบ่งออกเป็นกลุ่มใหญ่ ๆ ตามบทบาทและระดับความสำคัญ ได้แก่

• รูปครู ได้แก่รูปฤาษี ซึ่งมีความขลังและศักดิ์สิทธิ์สูงสุด
• รูปศักดิ์สิทธิ์ เช่น รูปพระอิศวรทรงโคและรูปเทวดา
• รูปชั้นสูง เช่น เจ้าเมือง นางเมือง พระเอก และนางเอก
• รูปตัวตลกหรือรูปกาก ตัวละครที่ขาดไม่ได้ของหนังตะลุง
• รูปเบ็ดเตล็ด เช่น รูปสัตว์ ต้นไม้ และตัวประกอบทั่วไป

ตัวตลกเอกที่เป็นที่รู้จัก

ตัวตลกคือเสน่ห์ที่สำคัญที่สุดของหนังตะลุง เพราะสิ่งที่ผู้ชมจำได้และเล่าต่อหลังการแสดงจบมักเป็นบทตลก ตัวตลกเหล่านี้เป็นตัวละคร “ยืน” ที่ใช้ชื่อและบุคลิกเดิมได้หลายเรื่อง และนายหนังทุกคณะสามารถนำไปแสดงได้ จึงกลายเป็นมรดกร่วมของวงการ

ตัวตลกแต่ละตัวเชื่อกันว่าเลียนแบบบุคลิกมาจากบุคคลที่เคยมีชีวิตอยู่จริงในท้องถิ่น เช่น อ้ายเท่งที่สร้างจากชาวบ้านคูขุด อำเภอสะทิ้งพระ จังหวัดสงขลา บทตลกจึงใกล้ชิดผู้ชม และเป็นเวทีให้นายหนังสอดแทรกเหตุการณ์บ้านเมือง ปัญหาสังคม และคติสอนใจได้อย่างเป็นธรรมชาติ

อ้างอิง: วิกิพีเดีย และงานวิจัย ดนตรีหนังตะลุง: ปรากฏการณ์ที่เปลี่ยนแปลง ของกรมส่งเสริมวัฒนธรรม กระทรวงวัฒนธรรม

หนังตะลุงในปัจจุบันและการอนุรักษ์

เมื่อภาพยนตร์และโทรทัศน์เข้ามาแย่งความสนใจ หนังตะลุงก็ซบเซาลงเพราะค่าจ้างต่อคืนสูงกว่าและต้องใช้ฝีมือคนจำนวนมาก อย่างไรก็ดี โครงการศิลปินแห่งชาติของสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติได้ช่วยส่งเสริมให้มีการอนุรักษ์และถ่ายทอดวิชาสู่อนุชนรุ่นหลัง

นายหนังที่ได้รับการยกย่องในระดับชาติ เช่น หนังสุชาติ ทรัพย์สิน ศิลปินแห่งชาติ ผู้ที่มีพิพิธภัณฑ์หนังตะลุงของตนเองที่จังหวัดนครศรีธรรมราช ขณะที่คณะรุ่นใหม่หลายคณะหันมาเผยแพร่การแสดงผ่านสื่อออนไลน์ ทำให้คนทั่วประเทศได้ชมหนังตะลุงโดยไม่ต้องเดินทางไปถึงหน้าโรง หนังตะลุงจึงยังคงผูกพันกับวิถีชาวใต้เช่นเดียวกับประเพณีสารทเดือนสิบ ที่สะท้อนความเชื่อและอัตลักษณ์ของภาคใต้

อ้างอิง: วิกิพีเดีย และศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน)

บทสรุป

หนังตะลุงคือศิลปะการแสดงเงาพื้นบ้านของภาคใต้ที่ผสมผสานงานแกะสลักหนัง บทกลอน ดนตรี และฝีปากของนายหนังเข้าด้วยกันอย่างกลมกลืน จากจุดเริ่มต้นที่เมืองพัทลุง ผ่านอิทธิพลของหนังใหญ่และหนังชวา จนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวทั้งรูปหนังที่ขยับได้ ตัวตลกที่เป็นที่รัก และขั้นตอนการแสดงที่ผูกกับความเชื่อ หนังตะลุงจึงไม่ใช่เพียงมหรสพพื้นบ้าน แต่เป็นมรดกวัฒนธรรมที่ควรค่าแก่การเรียนรู้และสืบสานต่อไป