ประเพณีภาคเหนือ ยี่เป็ง คืออะไร? สรุปประวัติ ความเชื่อ และกิจกรรม

ประเพณีภาคเหนือ ยี่เป็ง คือเทศกาลลอยกระทงแบบฉบับชาวล้านนาที่งดงามและเก่าแก่ที่สุดของไทย ซึ่งคนไทยทั้งประเทศรู้จักกันในนามของงานลอยโคมเชียงใหม่ บทความนี้สรุปตั้งแต่ความหมายของคำว่ายี่เป็ง ประวัติความเป็นมาตั้งแต่ยุคหริภุญชัย ความเชื่อที่ซ่อนอยู่ในแสงไฟทุกดวง ไปจนถึงกิจกรรมทั้งสามวันของเทศกาล

ประเพณียี่เป็ง คืออะไร

อ้างอิง: northernth

ประเพณียี่เป็ง คือ การเฉลิมฉลองวันเพ็ญเดือนยี่ หรือเดือนที่สองตามปฏิทินจันทรคติล้านนา ซึ่งตรงกับช่วงปลายเดือนพฤศจิกายนถึงต้นเดือนธันวาคมของทุกปี โดยคำว่า ยี่ แปลว่า เดือนสอง และคำว่า เป็ง แปลว่า พระจันทร์ในคืนวันเพ็ญ รวมกันจึงหมายถึง ค่ำคืนวันเพ็ญเดือนสอง ที่ชาวล้านนาถือเป็นช่วงปลายปีและฤดูเก็บเกี่ยวข้าวใหม่ ปัจจุบันคนทั่วไปมักเข้าใจง่ายๆ ว่ายี่เป็งคือเทศกาลลอยกระทงของภาคเหนือ แต่ชาวล้านนาโบราณยึดถือขนบของเดือนยี่ไว้แตกต่างและเก่าแก่กว่ามาก

ประเพณียี่เป็ง ประวัติ จากหริภุญชัยสู่เชียงใหม่

ตำนานลอยโขมดและสะเปา

การศึกษาด้านล้านนาศึกษาระบุว่าประเพณียี่เป็งมีรากฐานมาจากพิธีลอยโขมดที่นครหริภุญชัย หรือจังหวัดลำพูนในปัจจุบัน ตั้งแต่ช่วงพุทธศตวรรษที่ 14 ตำนานเล่าว่าเมื่อชาวเมืองอพยพหนีโรคระบาดออกไปแล้วเดินทางกลับมา ได้จัดทำสะเปาหรือเรือจำลองใส่อาหารคาวหวานและเครื่องสักการะลอยไปตามแม่น้ำปิง กวง และทา เพื่อส่งความระลึกถึงญาติพี่น้องที่ยังอยู่แดนไกล

ยุคอาณาจักรล้านนาและคติพุทธศาสนา

เมื่ออาณาจักรล้านนาได้รับอิทธิพลพุทธศาสนาเถรวาทอย่างเข้มข้น พิธีเดือนยี่จึงผนวกคติการบูชาพระพุทธเจ้าเข้าไป โดยคนล้านนาเชื่อว่าการจุดโคมไฟและปล่อยโคมลอยคือการบูชาพระเกศแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ซึ่งเป็นที่บรรจุพระเกศาธาตุของพระพุทธเจ้า และเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนที่เกิดปีจอ ผู้ที่ไม่มีโอกาสเดินทางไปนมัสการจึงถวายบูชาจากแดนมนุษย์เบื้องล่างผ่านแสงไฟที่ลอยขึ้นสู่ฟ้า

ยุครัตนโกสินทร์ถึงเทศกาลท่องเที่ยว

ช่วงต้นรัตนโกสินทร์ ประเพณีลอยกระทงแบบภาคกลางเริ่มเข้ามาเผยแพร่ในเชียงใหม่ โดยพระราชชายาเจ้าดารารัศมี พระชายาในรัชกาลที่ 5 ชาวเชียงใหม่ ทรงริเริ่มให้มีการทำกระทงจากกาบกล้วยและเรือไม้ลงรักแล้วจุดเทียนลอยในน้ำ

ต่อมาในปี 2490 นายทิม โชตนา นายกเทศมนตรีนครเชียงใหม่ ได้ริเริ่มจัดงานยี่เป็งในที่สาธารณะบริเวณข่วงประตูท่าแพ จนกลายมาเป็นเทศกาลท่องเที่ยวระดับโลกในปัจจุบันที่นักท่องเที่ยวทั่วโลกตั้งตารอชมท้องฟ้าเชียงใหม่เต็มไปด้วยโคมนับหมื่นดวง

ความเชื่อของชาวล้านนาในเทศกาลยี่เป็ง

บูชาแม่พระคงคาและองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ฐานความเชื่อหลักของยี่เป็งยังคงตรงกับประเพณีลอยกระทงในภูมิภาคอื่น คือการขอขมาต่อแม่พระคงคา เทพธิดาแห่งสายน้ำที่ประทานน้ำให้ดำรงชีวิตและเพาะปลูก พร้อมกับการบูชาองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า นอกจากนี้ยังมีความเชื่อเรื่องการลอยเคราะห์ คือปล่อยให้สิ่งไม่ดีและเคราะห์กรรมลอยไปกับสายน้ำเพื่อเริ่มต้นสิ่งใหม่ที่เป็นมงคล

ผางประทีปกับตำนานแม่กาเผือก

พิธีการโบราณที่ยังเห็นได้ทุกวัดในล้านนาคือการจุดผางประทีป ซึ่งเป็นขันดินเผาเล็กๆ ใส่น้ำมันหรือน้ำผึ้งจุดเป็นไฟถวายพุทธบูชา ตามตำนานธัมม์แม่กาเผือก เมื่อครั้งอีกาเผือกฟักไข่แล้วพายุพัดไข่ตกน้ำ สัตว์ต่างชนิดช่วยฟักและเลี้ยงดูสิ่งมีชีวิตในฟองนั้นจนเติบโตเป็นพระพุทธเจ้าทั้ง 5 พระองค์ในกัปนี้ ชาวล้านนาจึงจุดผางประทีปนับร้อยนับพันดวงรอบวัดหลังฟังเทศน์เพื่อระลึกถึงพระคุณของแม่กาเผือกและถวายเป็นพุทธบูชา

โคมลอยกับการลอยทุกข์ลอยโศก

สำหรับคนจำนวนมาก ความหมายที่งดงามที่สุดของยี่เป็งคือการปล่อยโคมลอย คนล้านนาเชื่อว่าการปล่อยโคมคือการนำสิ่งไม่ดีทั้งปวงและคำอธิษฐานของตนให้ลอยขึ้นไปเบื้องบนฟ้า ในคืนวันเพ็ญที่แสงจันทร์เต็มดวง ท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยโคมนับพันดวงจึงเป็นภาพของการส่งทุกข์ลอยไปและต้อนรับสิ่งดีงามที่จะเข้ามาในปีใหม่

อ้างอิง: kapook

กิจกรรมในช่วง 3 วันของเทศกาลยี่เป็ง

วันขึ้น 13 ค่ำ หรือวันดา

เป็นวันเตรียมข้าวของสำหรับทำบุญที่วัด ชาวบ้านจะร่วมแรงร่วมใจกันทำกระทงใหญ่ไว้ที่ลานวัด และนำของกินมาใส่ไว้เพื่อเป็นการทำทานแก่คนยากจนที่จะมารอเก็บของเมื่อกระทงลอยออกไป

วันขึ้น 14 ค่ำ

ทั้งครอบครัวจะพากันไปทำบุญ ถือศีล และฟังเทศน์มหาชาติ หรือธรรมหลวงเรื่องเวสสันดรชาดกที่วัด นอกจากนี้ยังมีการทำซุ้มประตูป่าด้วยต้นกล้วย ต้นอ้อย และใบไม้ตกแต่งหน้าบ้านและวัด เพื่อต้อนรับพระเวสสันดรเสด็จกลับเข้าเมืองตามตอนหนึ่งในชาดก

วันขึ้น 15 ค่ำ วันเพ็ญแห่งยี่เป็ง

เป็นวันสำคัญที่สุดที่ทุกคนรอคอย โดยจะนำกระทงใหญ่และกระทงเล็กส่วนตัวไปลอยในแม่น้ำ ช่วงกลางวันมีการปล่อยว่าวฮมหรือโคมลอย และช่วงค่ำเป็นพิธีปล่อยโคมไฟนับหมื่นดวงขึ้นสู่ท้องฟ้า ปิดท้ายด้วยการจุดบอกไฟหรือดอกไม้ไฟเป็นมหรสพตามขนบพื้นบ้าน

ประเพณีภาคเหนือ ยี่เป็งจัดที่ไหนบ้าง

งาน ประเพณีภาคเหนือ ยี่เป็ง มีพิธีกรรมแท้จริงอยู่ที่ชุมชนและวัดทุกแห่งในภาคเหนือ แต่สถานที่ที่จัดงานใหญ่และดึงดูดผู้คนมากที่สุดมีดังนี้

• นครเชียงใหม่ งานใหญ่ริมแม่น้ำปิงบริเวณทุนพยายตรังคะมณีสังหารกิจ วัดพระสิงห์ และอนุสาวรีย์สามกษัตริย์ ขึ้นชื่อเรื่องขบวนแห่กระทงใหญ่และการปล่อยโคมยี่เป็งนับหมื่นดวง
• ลำพูน วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหารจัดงานเทศกาลโคมแสนดวงทุกปี โดยมีชุมชนในจังหวัดผลิตโคมและผางประทีปจำหน่ายจนเกิดเป็นอาชีพเสริมสำคัญของคนลำพูน
• ลำปาง เมืองรองที่ยังคงประเพณีล้านนาแท้ๆ ทั้งซุ้มประตูป่า การฟังเทศน์มหาชาติ และล่องสะเปาอย่างสมบูรณ์

บทสรุป

ประเพณียี่เป็งเป็นเทศกาลสำคัญของชาวล้านนาที่สืบทอดมายาวนานกว่า 600 ปี ผสมผสานความเชื่อทางพุทธศาสนา ภูมิปัญญาท้องถิ่น และวัฒนธรรมการบูชาแสงสว่าง จากพิธีกรรมดั้งเดิมสู่เทศกาลลอยโคมที่มีชื่อเสียงระดับนานาชาติ ยี่เป็งจึงไม่เพียงสะท้อนเอกลักษณ์ของภาคเหนือ แต่ยังเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ชาวล้านนาร่วมกันอนุรักษ์และสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน

คำถามที่พบบ่อย

ประเพณียี่เป็ง คืออะไร

ประเพณียี่เป็ง คือ การเฉลิมฉลองวันเพ็ญเดือนสองตามปฏิทินจันทรคติล้านนา ซึ่งชาวล้านนาถือเป็นเทศกาลลอยกระทงของตนเอง โดยมีจุดเด่นที่การลอยโคมลอยฟ้า จุดผางประทีป และการล่องสะเปา ซึ่งแตกต่างจากลอยกระทงของภาคกลางที่เน้นลอยในน้ำเป็นหลัก

ประเพณียี่เป็ง ประวัติ เริ่มต้นเมื่อไร

ประเพณียี่เป็ง ประวัติ ย้อนไปถึงพิธีลอยโขมดที่นครหริภุญชัยในพุทธศตวรรษที่ 14 ก่อนจะถูกผนวกเข้ากับคติพุทธศาสนาในยุคอาณาจักรล้านนา และพัฒนาต่อเนื่องมาจนถึงยุครัตนโกสินทร์ที่มีการนำการลอยกระทงแบบภาคกลางเข้ามาเผยแพร่ในเชียงใหม่ จนกลายเป็นเทศกาลท่องเที่ยวระดับโลกในปัจจุบัน

ยี่เป็งต่างจากลอยกระทงอย่างไร

ยี่เป็งอยู่บนฐานความเชื่อเดียวกับลอยกระทงคือการขอขมาแม่พระคงคาและบูชาพระพุทธเจ้า แต่ต่างกันที่ปฏิทิน วันยี่เป็งคือเพ็ญเดือนสองของล้านนาขณะที่ลอยกระทงคือเพ็ญเดือนสิบสองของไทยภาคกลาง และกิจกรรมเด่นของยี่เป็งคือการลอยโคมขึ้นฟ้าและจุดผางประทีปมากกว่าการลอยกระทงในน้ำ

แหล่งอ้างอิง

1. ห้องสมุดมหาวิทยาลัยแม่โจ้ — ประเพณียี่เป็ง (ลอยกระทง) กำเนิดและความเชื่อ
2. TrueID — ลอยกระทงแบบชาวล้านนา ประวัติประเพณียี่เป็ง
3. เอกสารประกอบการบรรยายวิชาล้านนาศึกษา — ประเพณีและศิลปวัฒนธรรมล้านนา